اولین روزهای سال تحصیلی تصمیم‌گیرندۀ موفقیت شما در طول سال تحصیلی

اولین روزها بسیار مهم هستند. بر اساس آن چه معلم در روزهای اول انجام می‌دهد، اثربخشی کلاس او در ادامۀ سال تحصیلی تعیین می‌شود. این در حالی است که تعداد کمی از معلمان می‌دانند که در روزهای اول باید چه کنند، مخصوصا معلمان جوان‌تر. در پژوهشی نشان داده شد که معلمان اولین روزها را با انجام فعالیت‌های سرگرم‌کننده و مفرح شروع می‌کنند و بعد تا پایان سال باید دنبال دانش‌آموزان بدوند. گرچه فعالیت‌های سرگرم‌کننده جذاب هستند اما هدف اصلی یادگیری نیستند. معلمان اثربخش در روزهای اول وقتشان را صرف سازماندهی زمان و ساختار بخشیدن به کلاس درس برای موفقیت دانش‌آموزان می‌کنند.

مهم‌ترین چیز در هفتۀ اول شروع مدرسه پایدار شدن شرایط است. به خاطر داشته باشید دانش‌آموزان سورپرایز یا بی‌سروسامانی را نمی‌خواهند. باید محیط کلاس امن و قابل پیش‌بینی باشد و در عین حال اجازۀ تفکر و جست‌وجوی چالش‌ها را به دانش‌آموزان بدهد. موفقیت دانش‌آموز در پایان سال تحصیلی مستقیما به میزان کنترل مناسب فرآیندهای کلاس توسط معلم در روزهای اول سال تحصیلی بستگی دارد. کنترل به معنای تهدید یا محدودیت نیست بلکه ۱) شما می‌دانید چه می‌کنید، ۲) فرآیندهای کلاس خودتان را می‌دانید و ۳) با مسئولیت‌های حرفه‌ای خودتان آشنا هستید. از طرف دیگر دانش‌آموزان شما هم می‌دانند که شما دارید چه کار می‌کنید. تا جایی که می‌شود باید سعی کنید تا همه چیز آماده و تحت کنترل شما باشد مانند یک مربی ورزشی. مربی ورزشی قبل از شروع بازی سناریو و راهبرد تیم خودش را طراحی کرده‌است، می‌داند که از بازی چه می‌خواهد و باید خودش و اعضای تیم چه کار کنند.

چهار مرحله را می‌توان برای معلمی متصور شد. در مرحلۀ اول معلم سعی می‌کند که دوست دانش‌آموز باشد. در این مرحله معلمان معتقدند معلمی انجام فعالیت‌های مفرح است. در مرحلۀ بعدی معلمی برای معلم یک شغل است یعنی هر آن چه از آن‌ها خواسته شده را انجام می‌دهند تا در ازای آن حقوق دریافت کنند. به مسئولیت‌ها یا نتایج کار توجهی کمی دارند. در مرحلۀ سوم معلم انتظارات بالایی از دانش‌آموز دارد. اگر دانش‌آموزی یاد نمی‌گیرد خود معلم است که به دنبال راه‌حل می‌رود. در مرحلۀ چهارم معلم در زندگی دانش‌آموزانش اثرگذار است. او است که تفاوت ایجاد می‌کند، همان معلمی که سال‌های بعد دانش‌آموزانش برای تشکر و قدردانی به او مراجعه می‌کنند. آموزش این نیست که آن چه که دانش‌آموزان نمی‌دانند را تدریس کنیم بلکه آموزش رفتارهایی است که در حال حاضر از خودشان نشان نمی‌دهند. در نتیجه معلم اثربخش به دنبال تغییر و ایجاد تفاوت است.

معلمان اثربخش سه خصوصیت بارز دارند:

۱- انتظارات مثبت برای موفقیت دانش‌آموزان دارند.
۲- مدیر کلاس فوق‌العاده خوبی هستند.
۳- می دانند که چطور دروس را طراحی کنند تا دانش‌آموزان کامل یاد بگیرند.

در ادامۀ این پست بر خصوصیت دوم یعنی مدیریت کلاس تمرکز می‌کنیم. قبل از آن با توجه به اهمیت موضوع لازم به ذکر است که انتظارات مثبت را نباید با استانداردهای سطح بالا اشتباه گرفت. منظور از انتظارات مثبت این است که شما به عنوان یک معلم به ظرفیت و توانایی یادگیرندگان خود اعتقاد دارید. می‌دانید که می‌توانند یاد بگیرند.

مدیریت کلاس درس به تمام کارهای یک معلم برای سازماندهی دانش‌آموزان، وقت، فضا و مواد اشاره می‌کند تا یادگیری اتفاق بیفتد. در یک کلاس با مدیریت مناسب دانش‌آموزان عمیقا درگیر کارشان هستند، می‌دانند که چه انتظاری از آن‌ها می‌رود و معمولا موفق هستند، زمان بیهوده صرف نمی‌شود، سردرگمی کم‌تر اتفاق می‌افتد، فضای کلاس در عین کارمحوری، آرام و خوشایند است. بر خلاف آن چه اکثریت معلمان فکر می‌کنند، مسالۀ اصلی نظم نیست بلکه فقدان فرآیندها و رویه‌های مشخص است. روز اول مدرسه تدریس را با موضوع فرآیندها و رویه‌های کلاسی شروع کنید. مطمان شوید کلاستان آماده است به طوری که دانش‌آموزان می‌توانند با خیال راحت یاد بگیرند و رفتارهای ناپسند کم‌تر اتفاق بیفتد. هر کاری که لازم است برای خوش‌آمدگویی به دانش‌آموزانتان انجام دهید. مطمان شوید که می‌دانند برای کارهای مختلف به کجا و در چه زمان‌هایی می‌توانند مراجعه کنند. جا گذاری دانش‌آموزان را طوری تعیین کنید که کم‌ترین مشکل رفتاری احتمالی پیش بیاید. به خاطر داشته باشید کاری که اول سال انجام می‌دهید تصمیم گیرندۀ میزان احترام دانش‌آموزان برای شما و موفقیت شما در طول سال تحصیلی است.

همان طور که اشاره شد نظم،‌ تهدید و محدودیت مدیریت کلاس درس نیست. مدیریت کلاس درس فرآیندها و رویه‌های انجام امور است، مانند: چطور می‌توان وارد کلاس شد، چطور در یک گروه آزمایشی کار کرد، چطور سوال پرسید. مجموعۀ این فرآیندها و رویه‌ها یک ساختار را برای کلاس بوجود می‌آورد. وقتی دانش‌آموزان بدانند که کلاس چطور عمل می‌کند کم‌تر از سردرگمی و بی‌توجهی رنج خواهند برد. فرآیندهایی که همۀ معلمان باید دربارشان با دانش‌آموزان صحبت کنند عبارت است از:

• فرآیندهای مربوط به شروع کلاس
• فرآیندهای مربوط به خروج از کلاس
• فرآیندهای مربوط به کمک خواستن یا راهنمایی
• فرآیندهای مربوط به جابجایی دانش‌آموزان و استفاده از مواد
• فرآیندهای مربوط به پایان رساندن کلاس درس
• فرآیندهای مربوط به غایب شدن دانش‌آموزان

در مرحلۀ اول تمامی موارد را توضیح و چگونگی انجام آن‌ها را نمایش بدهید. در مرحلۀ بعد از دانش‌آموزان بخواهید تا با نظارت شما نمونۀ فرآیندها را اجرا کنند. پیوسته فرآیندها را تمرین کنید تا به یک عادت برای دانش‌آموزان تبدیل شود. به خاطر داشته باشید که این مراحل را با حوصله طی کنید و در پایان دانش‌آموزان را مورد تشویق قرار دهید. به عنوان مثال اگر دانش‌آموزی هم‌کلاسی خود را هل داد و وارد کلاس شد به او بگویید تا دوباره وارد کلاس شود، بپرسید چرا باید دوباره وارد شود، چگونه وارد شود و از واژگانی مثل لطفا و متشکرم استفاده کنید تا رفتار شما الگویی برای او باشد.

هر روز و همۀ روزها را به درستی شروع کنید. این که کنترل را در ابتدای سال تحصیلی ایجاد کنید از کنترل کردن کلاسی که از دستتان خارج شده‌است راحت‌تر است. این که کلاس را با آرامش شروع کنید از آرام کردن شلوغی‌ها راحت‌تر است. شما کم‌تر نگران نظم خواهید بود اگر کلاستان به طور پایدار به فعالیت خود ادامه دهد. یک شروع مثبت و قوی در شروع سال تحصیلی به همراه اجرای چندین فرآیند، ساختاری را به کلاس شما می‌بخشد که می‌توانید به نحو مناسبی کلاس را در طول سال تحصیلی مدیریت کنید. یک کلاس با مدیریت مناسب فرصتی را در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهد تا بتوانند یکی از بهترین تجارب یادگیری را داشته باشند.

***با آرزوی موفقیت برای آینده‌‌سازان این سرزمین***

منبع

Wong, H. K., Wong, R. T., & Seroyer, C. (2005). The first days of school: How to be an effective teacher. Mountain View, CA: Harry K. Wong Publications.

این کتاب با عنوان «چگونه در نخستین روز مدرسه، معلم تاثیرگذاری باشیم؟» توسط نشر مهر معلم به فارسی ترجمه شده است.